Güney'in Ayrılması Mı Sudan'ın Bölünmesi mi?

Güney’in ayrılması çağrısında bulunulan gösteriler ise, İngiltere’nin ektiği Amerikalılar ile Siyonistlerin desteklediği ve gelişmesi için Arap güçlerin ihmal ettiği şeytani bitkinin acı meyvelerinin neler olduğunu açıklamak için şekli olarak yapılacak referandumun sonucunu kesinleştirmektedir. Arap güçler bu bitkinin kökünü kazımalı ya da gelişmesini durdurmalıydı ama ne yazık ki bunu yapmadılar.

Ayrılıkçı hareketin ithamları, Hartum’da başa gelen hükümetleri Güney’i ihmal etme ve bu sorunu ortaya çıkaran sömürgecinin gidişinden sonra ulusal entegrenin sağlanmasında başarısız olmanın sorumluluğundan muaf tutmuyor. Öte yandan ayrılma isteğini alevlendiren ve destekleyen ve bazen dini etken bazen de marjinal gruplar üzerinde oynayan harici rolü görmezden gelmek de mümkün değildir.

Tarihi bir göz atalım: İngiltere 1946’da Sudan’ın kuzeyinin Mısır’ın bir parçası olarak kalmamasına çalıştı ve bu uğurda Sudan’ın geniş ve büyük bir devlet olarak bırakılmasına mecbur kaldı. Bu, Sudan’ın Mısır topraklarının ayrılmaz bir parçası olarak kalması için Mısır’ın yaptığı baskılara karşı koymak içindi. İngiltere Kuzey’in Mısır’a dâhil olmayacağından emin olmuş olsaydı Sudan’ı kuzey ve güney olarak kendi ayırırdı.

Bu ve bunun benzeri sebeplerden ötürü sömürgeci, o vakit kuzeyi güneyden ayıracak etkenleri güçlendirmek, aynı ülkenin evlatları arasındaki düşmanlığı beslemek, iki taraf arasında güvensizlik ortamı oluşturmak için komplolar ve tuzaklar kurmak ve Hıristiyan örgütlerin etkinleştirilmesiyle eş zamanlı olarak Arapçanın yaygınlaşmasını engellemek için dini, kabilevi ve etnik anlaşmazlıkları kullanarak kirli siyasetine yön verdi. Bunun sonucunda da kuzeydeki Arap-İslam kimliğine karşılık Güney’de putperest ve Hıristiyan bir kimlik oluştu. Bu da nihayetinde 1955 ayaklanmasından bu yana savaşların sürmesine sebep oldu.

Buna ek olarak, Güney’deki kadro ve liderlerin büyük çoğunluğu, küçük yaştan itibaren onlara gerçek kimliklerinin Arap ya da Müslüman değil Afrikalı Zenciler olduğunu öğreten misyoner okullarında yetiştiler. Oysaki Güney, Katolik, Protestan, putperest, ağaç ve timsahlara tapanların yanısıra Müslümanların da bulunduğu farklı mezheplerden oluşuyordu.

Verilen bu ön bilgiler bizi artık çok yaklaşan referandumun beklenen sonuçlarını okumaya sevk ediyor:

1-İlk ihtimal: Birleşik Sudan

İsyan hareketinin edebiyatı (Sudan Halk Kurtuluş Hareketi) “Birleşik Laik Demokratik Sudan” ismi altında Sudan’ın birleşik olarak kalması fikrini ortaya attı. Bu, kıtadaki en uzun sivil savaşları çıkartan John Garang’ın hareketine de ismini veren Sudan’ın kurtuluşunu gerçekleştirme düşüdür. Tabi ki bu alternatif, Arap-İslam kimliğini yok ettiği ve net bir laiklik içerdiği için hem Kuzey’in hem de Güney’in Müslümanları tarafında kesinlikle reddedilmektedir.

Hartum ise, hiç kimseye dayatmaksızın Güneylilerin kendi özel kimliklerini koruyarak birleşik kalma seçeneği üzerinde duruyor. Başkan Beşir, ayrılığın Güneylilerin çoğunun değil sadece elit kesimin seçeneği olduğuna işaret ediyor ve “Adil ve özgür bir referandumda seçme hakkı verildiği takdirde Güneyliler için karlı seçenek birlik olacaktır.” diyor.

Bazıları Amerika’nın -aksini gösterse de- bölgedeki çıkarlarını korumanın ve Bill Clinton’ın Beyaz Saray’da olduğu zaman Amerikan hükümetinin sunduğu projenin tamamlanmasının yanısıra her iki taraftan da çıkar elde etmek amacıyla Sudan’ın birleşik kalması için çalışacağını düşünüyor. Bu proje, Sudan’ın “Büyük Afrika Boynuzu” olarak bilinen plan dâhilinde Arap dünyasından tamamen kopartılması ve Kuzey sınır hükümetinin iddia edilen boynuz olması planından ibarettir.

Bu zikredilenlere ek olarak, Güney’in ayrılması -eğer olursa- Mısır devletiyle olan şanlı tarihine kavuşması için Kuzey’in önünde kapı açacak. Gözlemciler, Hartum’un kara kıtanın kuzeyindeki kardeşleriyle tam bir dayanışmaya girmesi için yeni ufuklar açılacağını düşünüyor.

Ama Kuzey buna karşılık Güney’de Abyei bölgesinin, ihracat gelirleri 2008 rakamlarına göre ulusal bütçenin %60’ından fazlasına tekabül eden petrol gelirlerini de kaybetmiş olacak. Sınırların çizilmesinden sonra Kuzey petrolden nasibini alamadığı zaman bu kaybı yaşayacak.

İşi daha da kötüleştiren şey, bazı Güneylilerin boru hattını Kenya’nın Mombasa Limanı ile uluslar arası pazarlara uzatmayı düşünmesidir. Bu ise Kuzey topraklarından Port Sudan’a geçişi engellemek için yapılmaktadır.

2-İkinci ihtimal: Güney’in ayrılması

Ayrılık seçeneği Güney’in yararına değildir ve Güney’deki cuntanın bu adımı atması şaşırtıcıdır. Onlar rahat ve sıcaklık isteyerek ateşe doğru kanat çırpan kelebekler gibidirler ve bu ateşin onları yakacağını bilmemektedirler. Şimdi zikredeceğimiz hususlar burada kastedilen manayı açıklayacaktır:

1-Afrika Birliği’nin kuruluş beyanının “Sömürgecinin gidişinden sonra bütün ülkelerin siyasi sınırlara saygı duyması” şeklinde dile getirdiği Afrika tüzüğünün ayrılığı reddediyor olması.

2-Güney, petrol kaynaklarına güveniyor oysa onları birbirinden ayıran şeyler birbirine bağlayan şeylerden daha çoktur. Üstelik petrolün laneti onlara da uzanacak ve güney kabileleri arasında petrol gelirleri nedeniyle çıkacak olan bölgesel çatışmaların ateşiyle yanacaklar.

Ayrılıktan Sonraki Durum

Ayrılık seçeneğinin Güney halkının seçeneği olmadığını vurgulamak boşuna olmayacaktır. Bu sadece paralı elitlerin seçeneğidir. Burada cahillik ve ümmilik hâkim ve pek çok grubun ne ayrılıkla ne de birleşmeyle ilgilendiği yok. Buna ek olarak Güneylilerin %18’i Müslümanlardan oluşuyor -resmi olmayan istatistiklere göre- ve onlar da doğal olarak birleşme lehine oy kullanacaklar.

Ayrıca Güney Partileri Diyalog Konferansı ayrılık isteği hakkında konsensüse gidilmesinde başarısız oldu. Bu durum, geçmişte hareketine karşı silahlanmış olan partileri affeden Başkan Salva Kiir’in yani Halk Hareketi’nin hayal kırıklığına uğramasına sebep olacak.

Dinka, Nuer ve Shilluk kabileleri arasında sivil savaş çıkması bekleniyor. Şuan otoritede ve kaynaklar üzerinde söz sahibi olan Dinka kabilesidir. Peki, diğer kabileler hem otoritenin hem de kaynakların Dinka’yla paylaşılmamasına razı olacaklar mı?

Afrika’yla ilgilenenler ayrılık hastalığının komşu ülkelere yayılmasına, sonrasında da Sudan’la komşu ülkeler arasında savaş çıkmasına ve mülteciler ile göç edenlerin sorunlarının büyümesiyle birlikte çekilen sıkıntıların artmasına karşı uyarıyorlar.

Askeri olarak Güney ordusunun çoğunluğu Güney sınırını güvenlik altına almak için orman ve korulara dağılmış durumdadır. Bu da, Güney’in özelliklede halen Güney Sudan ormanlarında, Kuzey Uganda, Kongo’yla sınır olan bölgeler ve Orta Afrika Cumhuriyeti bölgesinde karışıklık çıkaran (Rabbin Direniş Hareketi) saldırıya geçtğinde güvenlik durumunda zayıflamaya sebep oluyor.

Doğal olarak, Sudan Halk Kurtuluş Hareketi liderleri Hartum hükümetini Rabbin ordusunu desteklemekle itham etmekten geri durmuyor. Hartum hükümeti ise bunu kökten reddediyor.

Bahsedilen bu noktalar ayrılık hanesine yazılıyor -oylama ayrılıktan yana olursa- ve bu durum doğduğu andan itibaren başarısız olacak bir devletle sonuçlanacak.

Kriz İşaretleri ve Ortamın Gerilmesi

Geri sayımın başladığı ve referandum tarihinin yaklaştığı şu günlerde, Hartum’un sınırlar çizilinceye kadar referandumun ertelenmesi çalışmalarına karşı uyarıda bulunan Güneylilerin sesi yükselmeye başladı. Hartum hükümeti de, hangi tarafa yöneleceklerinin belli olması için petrol bölgelerinin kaderinin tayin edilmesine kadar refeandumun ertelenmesi gerektiği üzerinde duruyor. Güneyliler de referandumu tek taraflı olarak yapmak ve doğal olarak da tek taraflı olarak ayrılığı ilan etme tehdidinde bulunuyorlar. Kıtanın kuzeyinde Libya lideri Kaddafi ise televizyon ekranından, Güney Sudan’ın ayrılmasının bütün bir Afrika kıtasının parçalanmasına sebep olacağını söylüyor.

Salva Kiir Hartum hükümetinin referandumu erteleme çalışmalarına karşılık olarak Ruanda tarzı katliamlarla -bir milyon kişi ölmüştür- tehdit ediyor. Sudan hükümeti Güney hükümeti başkanının referandum öncesi güney-kuzey sınırına uluslar arası güç konuşlandırılması isteğini reddediyor ve bu isteğin mantığa aykırı olduğunu ve garip kaçtığını ifade ediyor.

Beklenen Etkiler ve Bekleyen Sorunlar

Güney’den yükselen sesler, iki ülke arasında konfederasyon kurulması çağrısı yaptı ve partiler Konferansı’na bu nakledildi. Ancak bu konfederasyonun ayrıntıları Pagan Amun’un ifadesine göre referandum sonrasına ertelendi.

Sudan’ın dış borç hacmi 35 milyar dolardır. Kuzey ve Güney’in bu borç hacminden alacağı hisse üzerinde anlaşmak ise çok zor bir iştir. Öyle ki Güneylilerin, Hartum’un Güneylilerle savaşa girerek bu batağa saplandığı iddiasıyla borç sorumluluğundan kaçmaya çalıştıkları görünüyor.

Mısır’ın Su Güvenliği

Mevcut krize göre Mısırlı akademist İbrahim Nasruddin, Güney Sudan’da bir devlet kurulmasının Nil kaynakları ve Mısır’ın payı üzerinde çok büyük tehlike oluşturmadığını düşünüyor ve “Güney Sudan yağmur suyuna ek olarak Nil suyundaki normal hakkını kullanacaktır. Sorun suyun azlığı sorunu değildir. Kullanılacak suyun oranı %5’i geçmez. Asıl sorun bu suların tamamlayıcı bir yöntemle yönetilmesi ve diğer ülkeleri zarara sokmaksızın iyi kullanılmasında gizlidir” dedi.

Mısır’ın benimsediği ve Nil sularının bataklık bölgelerinde yokolmasını engelleyerek ormanlık alanlarda kaybolan 7 milyar m³ suyun geri kazanımını sağlayan kanalın bölünmesini hedefleyen Güney’deki Jonglei Kanalı projesi durduruldu.

El Mısrıyyun gazetesi yazarı Nacah Şuşa'nın bu analizi, Gülşen Topçu tarafından israhaber için tercüme edildi.